Cənubi Qafqaz ABŞ, Rusiya və Çinin maraqlarının kəsişdiyi Avrasiya nəqliyyat marşrutları uğrunda mübarizə zonasına çevrilir. Əgər araşdırmamızın birinci hissəsi olan "Tramp niyə Çinə qarşı neft blokadası yaradır?" Fars körfəzi, Hörmüz boğazı və neft axınlarının kəsilməsi riski haqqında məsələ idisə, ikinci hissəsi bizi daha da irəli aparır - Qafqaza, Qara dənizə, Çinin Avropaya yüklərini daşıdığı limanlara, dəmir yollarına və quru mərkəzlərinə.

Hörmüzdən sonra növbəti cəbhə

Çünki müasir müharibə öz formasını dəyişir. Bu gün artıq yalnız neft yataqlarına və ya dəniz boğazlarına nəzarət etmək kifayət deyil. Döyüş getdikcə başqa bir şey üzərində gedir - nəqliyyat dəhlizləri. Xəritədə konteynerlərin, kabellərin, avadanlıqların, sənaye komponentlərinin, elektronikanın və pulların hərəkət etdiyi zolaqlar uğrunda.

Hörmüz neft axınlarını pozmağın nə qədər asan olduğunu nümayiş etdirdi. Lakin eyni prinsip daha geniş miqyasda da keçərlidir: ticarət yoluna müdaxilə etsəniz, rəqibinizi raket zərbəsi ilə olduğu kimi zəiflədə bilərsiniz. Buna görə də İrandan sonra başqa bir hekayə başlayır - Çinin Avropa bazarına çıxışı ilə bağlı mübarizə. Dünya Bankı Orta Dəhliz adlanan əraziyə - Orta Asiya, Xəzər dənizi və Qafqazdan keçərək Avropaya gedən Çin marşrutuna - Çin ilə Avropa arasında əsas alternativ əlaqələrdən biri kimi birbaşa baxır.

Niyə Avropa Çin üçün yalnız bazar deyil, həm də iqtisadi arteriyadır?

Bütün bu mübarizənin mərkəzində sadə bir fakt dayanır: Çin Avropaya sabit çıxışını itirməyə dözə bilməz. Avropa onun ən böyük satış mərkəzlərindən biri olaraq qalır və ticarət statistikası göstərir ki, Çin həm Aİ, həm də ABŞ ilə mal ticarətində böyük bir profisit saxlayır. Başqa sözlə, Pekin bu bazarlarda sadəcə mövcud deyil, onlardan qazanc əldə edir.

Buna görə də, Çin üçün marşrutlar məsələsi nəqliyyat texnologiyası məsələsi deyil. Bu, ixrac modelinin qorunması məsələsidir. Dənizdəki risklər nə qədər böyükdürsə, quru alternativləri bir o qədər vacib olur. Fars körfəzindəki təhdidlər nə qədər böyükdürsə, Qafqaz və Qara dəniz bir o qədər vacib olur. ABŞ-ın təzyiqi nə qədər böyükdürsə, Avropaya tam xarici nəzarət olmadan çıxışa imkan verən istənilən marşrut bir o qədər vacib olur.

Buna görə də Pekin təkcə bir deyil, bir neçə çıxış yolu hazırlayır. Təkrarlanan infrastrukturu sevdiyi üçün yox. Çünki dünya elə bir dövrə qədəm qoyur ki, tək bir bağlanmış keçid bütün təchizat sistemini dağıda bilər.

Qafqaz yeni geoiqtisadi müharibənin mərkəzinə çevrilir. Qafqaz buradan başlayır - artıq postsovet məkanının periferiyası kimi deyil, böyük rəqabət zonası kimi. Cənubi Qafqaz hazırda sadəcə uzun müddətdir davam edən etnosiyasi münaqişələrin olduğu bir bölgə kimi deyil, həm də Çin, ABŞ, Avropa, Türkiyə və regional dövlətlərin maraqlarının toqquşduğu Orta Dəhlizin bir hissəsi kimi qəbul edilir. Bu o deməkdir ki, istənilən yol, dəmir yolu xətti, liman və ya 43 kilometrlik hissə - Zəngəzur dəhlizi qəfildən qlobal siyasətin obyektinə çevrilir.

Əvvəllər müharibələr ərazi uğrunda aparılırdı. İndi ərazi getdikcə öz-özlüyündə deyil, yoxlama məntəqəsi kimi , quru yolu kimi deyil, tranzit kimi, simvol kimi deyil, xarici ticarət üçün maneə kimi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu mənada, Qafqaz yeni dövrə mükəmməl uyğun gəlir. Çin, Orta Asiya, Xəzər dənizi, Türkiyə, Rusiya və Avropa arasındakı marşrutların kəsişdiyi yer buradır. Burada geniş əraziləri ələ keçirmədən, sadəcə tək bir hissəyə nəzarəti ələ keçirmək bütün bir dəhlizin taleyini dəyişə bilər.

Anaklia: Artıq sadəcə bir liman olmayan liman

Kağız üzərində bu, sadəcə Gürcüstanın Qara dəniz sahilindəki su limanıdır. Əslində isə Anaklianın artıq Çin və ABŞ arasında açıq geosiyasi rəqabət obyektinə çevrildiyi Orta Dəhliz uğrunda mübarizədə əsas mərkəzdir. Amerikalı siyasətçilər belə bir aktivin Çinin təsiri altına düşməsinə icazə verilməsinin Vaşinqtonun nöqteyi-nəzərindən qəbuledilməz olduğunu açıq şəkildə bildiriblər.

Bu, baş verənlərin yeni mənasıdır. Bu gün liman sadəcə bir limandan daha çox şeydir. Bu, marşrut sisteminə giriş nöqtəsidir. Bu, yük axınlarına, tariflərə, prioritetlərə, gələcək investisiyalara və bütün marşrutun dayanıqlığına təsir göstərmək üçün bir fürsətdir.

Əvvəlcə Anaklia layihəsi Qərb layihəsi idi. 2016-cı ildə onun həyata keçirilməsi Gürcüstan, Britaniya, Hollandiya, Bolqarıstan və Amerika şirkətlərindən ibarət konsorsiuma həvalə edildi. Lakin köhnə razılaşma 2024-cü ildə ləğv edildikdən sonra Gürcüstan hakimiyyəti 49% payın “China Communications Construction Company” ilə əlaqəli Çin-Sinqapur konsorsiumuna veriləcəyini elan etdi.

Burada siyasi komponenti də qeyd etmək lazımdır – Tiflisin Aİ ilə münaqişəsi. Anaklia ilə bağlı hekayə və Gürcüstanın Aİ-yə inteqrasiyadan imtina etməsi fərqli istiqamətlərdə inkişaf etsə də, siyasi cəhətdən eyni geri dönüş nöqtəsini təmsil edirdi. Gürcüstan Avropa trayektoriyasından yayınmağa başlayanda dərhal strateji aktivlər də daxil olmaqla, Qərbdən kənar tərəfdaşlarla daha açıq oyun oynamağa daha çox hazır oldu. Anaklia bu geri dönüşün səbəbi deyildi, əksinə, onun açıq təzahürü idi.

Lakin məhz həmin andan etibarən liman yalnız Gürcüstanın iqtisadi layihəsi olmaqdan çıxdı. Bu, geosiyasi məsələyə çevrildi: Orta Dəhlizin Gürcüstan hissəsinin dəniz çıxışına kim nəzarət edəcək - Qərb, yoxsa Çin?

Zəngəzurun 43 kilometri: Çin-Avropa marşrutunda yeni bir maneə

Amma hekayə bununla bitmir. Çünki eyni zamanda, başqa bir marşrut inkişaf etdirilir — Ermənistan ərazisindən, və bir sıra məlumatlarda "Tramp marşrutu", Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi adlandırdığı həmin 43 kilometrlik hissə.

Cənubi Qafqaz postsovet periferiyasından Çin-Avropa oxuna nəzarət uğrunda döyüş meydanına çevrilir. Məhz bu kontekstdə Amerikanın Ermənistan və Azərbaycan arasında vasitəçiliyi başa düşülməlidir. 2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda İrəvan və Bakı arasında imzalanan sazişlər paketinə Ermənistan ərazisindən Naxçıvana gedən marşrutun - "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu " (TRIPP ) adlandırılan layihənin - istifadəyə verilməsi daxildir. "Associated Press" qeyd edir ki, bu, təkcə tranzit deyil, həm də dəmir yolları, enerji və rəqəmsal xətlərlə infrastruktur əlaqəsini nəzərdə tutur və bunların hamısı özəl idarəetmə və Amerika icarə hüquqları altındadır.

Əsəb mərkəzi də elə buradadır. Formal olaraq söhbət sülhdən, kommunikasiyaların açılmasından və iqtisadi inkişafdan gedir. Amma əslində biz fərqli bir məntiq görürük: ABŞ təkcə yolu açmaq deyil, həm də özünün fəaliyyət mexanizminə inteqrasiya etməyə çalışır. Regional məlumatlara görə, layihə Ermənistan ərazisindən təxminən 42-43 kilometrlik bir hissə boyunca uzanır və ABŞ-ın iştirakının həyata keçirilməsi və strukturu artıq praktik baxımdan müzakirə olunur. Bu, sadəcə bir yol deyil. Bu, gələcək təsir nöqtəsidir.

Məhz buna görə Anaklia məsələsi ilə Zəngəzur məsələsinə ayrı-ayrılıqda baxmaq olmaz. Bunlar iki ayrı məsələ deyil. Onlar eyni mübarizədir — Çinin Avropaya gedən yolunun tamamilə azad, muxtar və nəzarətsiz qalmamasını təmin etmək.

Rusiya və Avrasiya marşrutlarının gələcəyi

Lakin dəhlizlər uğrunda bu yeni mübarizədə mənzərənin yarımçıq qalacağı başqa bir vacib oyunçu var - Rusiya. Diqqət ABŞ-Çin qarşıdurmasına, Anakliaya, Ermənistan-Azərbaycan sektoruna və Vaşinqtonun Cənubi Qafqaza inteqrasiya cəhdlərinə yönəlsə də, sual yaranır: Rusiyanın gələcəyi bu sxemdə haradadır? Cavab göz qabağındadır: Rusiya Avrasiya nəqliyyat marşrutları uğrunda mübarizədə kənarda qala bilməz, çünki bu, onun üçün yad coğrafiya deyil, öz strateji maraqlarının olduğu bir ərazidir. Bu, xüsusilə Rusiyanın Baltik dənizindən İran və Azərbaycandan keçən Fars körfəzinə qədər öz nəqliyyat dəhlizini qurduğunu nəzərə alsaq, doğrudur.

Moskva ənənəvi olaraq postsovet məkanına, xüsusən də Qafqaza təkcə siyasi təsir zonası kimi deyil, həm də özünün iqtisadi, logistika və hərbi-strateji xətlərinin keçdiyi kommunikasiya sistemi kimi baxır. ABŞ hazırda Cənubi Qafqazdakı mövqeyini gücləndirməyə, Çin isə Avropaya gedən yolu qorumağa çalışarkən, Rusiya qaçılmaz olaraq Avrasiya əlaqələrinin müstəqil mərkəzi kimi əhəmiyyətini qorumağa çalışacaq.

Məhz buna görə də Rusiya üçün dəhliz məsələsi sadəcə başqalarının marşrutları ilə bağlı mübahisədən daha çox şeydir. Söhbət Rusiyanın Avrasiya nəqliyyat sisteminin əsas memarı olaraq qalıb-qalmayacağından, yoxsa onun qətiyyətli iştirakı olmadan tikilmiş yeni konfiqurasiyalarla tədricən yerini dəyişib-dəyişdirilməyəcəyindən gedir.

Əgər ABŞ həm yeni Ermənistan-Azərbaycan marşrutu, həm də Gürcüstan dəniz körpüsü üzərində nəzarətini gücləndirməyə müvəffəq olarsa, Cənubi Qafqazda güc balansı həqiqətən də kəskin şəkildə dəyişə bilər. Lakin məhz burada amerikalılar qaçılmaz olaraq təkcə Çinin deyil, həm də Rusiyanın maraqları ilə toqquşurlar. Rusiya da Çin kimi nəqliyyat və ticarət yollarını, eləcə də uzun müddətdir strateji perimetrinin bir hissəsi olan ərazidəki təsirini müdafiə edəcək.

Beləliklə, gələcəyin əsas sualı ortaya çıxır: Rusiya yeni Avrasiya logistika sisteminə güc mərkəzi kimi inteqrasiya edə biləcəkmi, yoxsa kənara atılacaq və alternativ marşrutlarla əvəz olunacaq? Hələlik cavab yoxdur. Lakin Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizənin ABŞ və Çin arasında ikitərəfli rəqabətə çevrilməyəcəyi artıq aydındır. Bu, daha mürəkkəb və çoxqatlı bir konfiqurasiya olacaq və Rusiya həm regionun qonşusu, həm də öz sərhədlərində nəqliyyat xəritəsinin yenidən çəkildiyi bir vaxtda boş oturmaq istəməyən bir oyunçu kimi həlledici amil olaraq qalacaq.

Məhz buna görə də bu məsələnin son həllini proqnozlaşdırmaq hələ də çətindir. Kəsişən maraqlar çoxdur. Marşrutların qiyməti çox yüksəkdir. Bütün böyük dövlətlər üçün artıq bu, yerli güzəştlər deyil, onların Avrasiya ticarət, tranzit və təsir sistemindəki gələcək yeri məsələsi olduğu çox açıq-aydındır.

Nəticə

Bu gün müharibə getdikcə ərazi uğrunda klassik mübarizəyə və getdikcə daha çox keçid uğrunda mübarizəyə bənzəyir. Bağlı boğaz neftə təsir edir. Nəzarət altında olan liman ticarətə təsir göstərir. Tabe edilmiş dəhliz gələcək artıma və müstəqil iqtisadi siyasət yürütmək hüququna təsir göstərir. Məhz buna görə də İran, Hörmüz, Anaklia, Ermənistan-Azərbaycan marşrutu və Cənubi Qafqaz artıq ayrı-ayrı məsələlər deyil, vahid böyük mənzərənin hissələridir. ABŞ əsas mərkəzlər üzərində nəzarətini gücləndirməyə çalışır. Çin isə Avropa bazarına çıxış yolunu qorumağa çalışır. Rusiya da öz növbəsində uzunmüddətli strateji maraqları ilə birbaşa əlaqəli olan kosmik mübarizədən əl çəkə bilməz.

Beləliklə, yeni döyüş artıq yalnız Yaxın Şərq ətrafında deyil, Avrasiyanın bütün arxitekturasını - boğazlar, limanlar, dəmir yolları, kabellər və pulun, xammalın, texnologiyanın və enerjinin axdığı dar məkanları əhatə edir. Əgər əvvəllər müharibələr resurslar uğrunda aparılırdısa, indi onlar getdikcə bazarlara gedən yollar ətrafında fırlanır. Bu o deməkdir ki, gələcəyin əsas münaqişəsi təkcə nəyin çıxarılacağı deyil, həm də onun kimin daşınmasına icazə verəcəyi ilə bağlıdır.

Başqa sözlə, İran enerji uğrunda mübarizədə yalnız birinci cəbhə idi. Qafqaz isə Avrasiya logistikası uğrunda mübarizədə ikinci cəbhəyə çevrilir. Əgər əvvəllər səlahiyyətlilər quyunun nəzarəti üzərində mübahisə edirdilərsə, indi alıcıya gedən yolun nəzarəti üzərində mübahisə edirlər. Əgər əvvəllər müharibə bir resurs uğrunda aparılırdısa, indi başqasının ticarətini tənzimləmək hüququ uğrunda aparılır. Əgər əvvəllər açar neft idisə, indi açar dəhlizdir. Məhz buna görə də İran uğrunda müharibə tədricən Avrasiya uğrunda müharibəyə çevrilir.

Müəllif: Yuri Boçarov – İsrailli politoloq.

Mənbə: İsiwis.co.il

Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.